Ukraynanın xarici işlər naziri Andrey Sibiha Antalya Diplomatiya Forumunda Prezident Volodimir Zelenskinin məhz Türkiyədə Rusiya lideri Vladimir Putinlə görüşməyə hazır olduğunu açıqladı. Türkiyənin vasitəçilik rolunu yüksək qiymətləndirən Sibiha, Türkiyə və ABŞ prezidentləri Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Donald Trampın da iştirak edə biləcəyi böyük bir zirvə görüşü üçün rəsmi Ankaraya müraciət etdiklərini bildirdi. Məsələ sadəcə görüşlə bitmir, Zelenski Ukraynanın Türkiyə, Böyük Britaniya və Norveçlə birlikdə hərbi ittifaq yaratmalı olduğunu da təklif etdi. Bu yandan da, Viktor Orbanın simasında ilk gündən Ukraynaya qarşı sərt mövqe sərgiləyən Macarıstanda seçkilər nəticəsində müxalif Peter Magyar hakimiyyətə gəldi və bu, Avropa İttifaqı–Ukrayna münasibətlərinə necə təsir edəcək?
Ukrayna Milli Strateji Tədqiqatlar İnstitutunun direktor müavini, politoloq Vyaçeslav Potapenko Hafta.az-a müsahibəsində bütün bu məsələlərə aydınlıq gətirməyə çalışdı:
- Hesab edirəm, nümayəndə heyətlərinin İstanbulda görüşünün baş tutma ehtimalı yüksəkdir. Bütün görüşlər müəyyən formada etimadın qurulması və humanitar nəticələrə, məsələn, məhbus mübadiləsinə gətirib çıxarıb.
- Əvvəllər də İstanbulda görüşlər keçirilib, amma sonradan səssizcə görüş yeri dəyişdirilib, yəni Dubayda davam edib. Səbəb nə idi, niyə tərəflər görüş yerini Türkiyədən Dubaya köçürdülər?
- Görüşlər 2025-ci ildə təkcə Dubayda deyil, həm də İsveçrədə keçirilib. Çox güman, tərəflərdən hansısa biri danışıqlarda Türkiyənin moderatorluğundan və Hakan Fidanın moderator kimi aktiv rolundan imtina etmək qərarına gəlib. Hesab edirəm ki, Körfəz müharibəsi və Dubayın atəşə tutulması Türkiyəyə qayıtmaq üçün əsl bəhanə olub.
- Türkiyənin Rusiyadakı keçmiş səfirlərindən biri bu günlərdə deyib ki, son illər Ankara ilə Moskva arasında münasibətlərdə soyuqlaşma yaranıb. Ruslar Ankaranı Ukraynaya dron və digər hərbi texnologiya ixracında ittiham edir. Axı NATO üzvü olmasına baxmayaraq, Türkiyə həm də Rusiya ilə yaxşı qonşuluq siyasəti yürüdür...
- Mənim subyektiv baxışımdan Türkiyə diplomatiyası son illər, o cümlədən Rusiya-Ukrayna müharibəsində müxtəlif güc mərkəzləri arasında tarazlığı qoruyub saxlaya bilib. Elə tərəflər məhz buna görə də danışıqlar üçün Türkiyəyə qayıtmağı planlaşdırırlar.
- Prezident Volodimir Zelenski ilkin olaraq Ukrayna, İngiltərə, Türkiyə və Norveçdən ibarət hərbi blokun yaradılmasını təklif edib. Səbəb nədir, Rusiya təhlükəsi, yoxsa Trampın artıq gözdən saldığı NATO-ya alternativ yaratmaq?
- Xatırladaq ki, NATO SSRİ-yə potensial təhdidlərdən qorunmaq üçün yaradılıb və Rusiya Federasiyası SSRİ-nin yeganə hüquqi varisi kimi tanınır. Hətta BMT Təhlükəsizlik Şurasına və digər təşkilatlara üzvlüyü belə əldə edib. Belə olan halda Avropada həm yeni, həm də köhnə blokların yaranması təbidir və səbəb səkkiz onillikdir ki, olduğu kimi qalır.
- Macarıstanı 16 ildir idarə edən Viktor Orban seçkiləri uduzdu, yerinə başqası - Peter Magyar gəldi. Necə bilirsiniz, Macarıstan Ukraynaya münasibətdə Avropa İttifaqının mövqeyindən çıxş edəcəkmi? Amma eşitmişəm o da Rusiya yanacağına meyllidir...
- Seçilmiş Petro Magyarın hərəkətlərini proqnozlaşdırmaq çətindir, lakin Avropa İttifaqı rəhbərliyinin müsbət reaksiyası Brüsselin Budapeştlə münasibətlərin yaxşılaşdırılmasına ümid etdiyini göstərir. Son aylara qədər Macarıstan və Slovakiyaya Rusiya nefti tədarük edən “Drujba” boru kəmərinə gəldikdə, o, Aİ rəhbərliyinin xahişi ilə bərpa edilib.
Macarıstanın Rusiya–Ukrayna müharibəsi ilə bağlı mövqeyinə gəldikdə, Petro Magyar bildirdi ki, əsasən dəyişməz qalır: Ukraynaya kredit üçün vəsait ayırmamaq, silah tədarük etməmək, gələcəkdə Ukraynanın Avropa İttifaqına daxil olması ilə bağlı referendum keçirmək, tələbləri və bürokratik prosedurları yerinə yetirmək.
- ABŞ mətbuatı Antalyada Türkiyə, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Azərbaycanın NATO-dan sonrakı dövr üçün “Orta Güc” yaratmağa başladığını yazır. NATO həqiqətən dağılır, ümumiyyətlə, ABŞ siyasi sistemi Trampa Qərb müdafiə dəyərlərini dağıtmağa icazə verəcək?
- Məncə, bu ifadələr "Pakistanın nüvə çətiri" ideyası ilə əlaqəli idi. NATO Sovet təcavüzünün qarşısını almaq və ondan qorunmaq üçün yaradılıb. SSRİ-nin varisi olan Rusiya Federasiyası 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı hərbi hücuma başlayanda və NATO üzvləri Ukraynaya kömək etmək qərarına gəldikdə, mexanizmin işləmədiyi, maliyyələşdirmə, silah, logistika, kəşfiyyat və hərbi təlimlə məşğul olan "Ramşteyn Qrupu"nun qısa zamanda yaradıldığı ortaya çıxdı. Nəticədə, NATO əsas və yeganə məqsədini yerinə yetirməkdə səmərəsiz oldu.
- Əvvəlki sualın davamı olaraq, əgər “Orta Güc” yaranarsa, Ukrayna bu qrupda yer almaq istəyərmi?
- Ukrayna rəhbərliyinin rəsmi mövqeyi və keçmişdə qəbul edilmiş qanunvericilik sənədləri Ukraynanın NATO və Avropa İttifaqına inteqrasiyasında israr edir. Hazırkı şəraitdə Qərb müdafiə dəyərlərinin transformasiyası, ABŞ-ın azalan rolunun və hazırkı administrasiya dövründə güclənən Vaşinqtonla Brüssel arasındakı münaqişə ukraynalı ekspertləri digər ölkə qruplarında iştirak üçün alternativ strategiyaları təhlil etməyə məcbur edir. Müzakirələrin əksəriyyəti Skandinaviya, Baltikyanı və Mərkəzi Avropa ölkələrinə yönəlib, lakin onların heç birinin nüvə çətiri yoxdur. 12 illik fövqəladə səylərə baxmayaraq, Ukrayna nə NATO-nun, nə də Avropa İttifaqının üzvü olmayıb və geosiyasi baxımdan Şimal Buzlu Okeandan Qara dənizə qədər uzanan qapalı sərhəddə yerləşir. Aktiv hərbi əməliyyatlar dayandırılarsa və Avropa İttifaqına üzvlüklə bağlı sürətləndirilmiş siyasi qərara doğru heç bir addım atılmazsa, Ukrayna Avropa İttifaqına qoşulmayan, lakin əhəmiyyətli beynəlxalq oyunçuya çevrilən cənub qonşusuna - Türkiyəyə, eləcə də Qara dəniz hövzəsi, Cənubi Qafqaz və Yaxın Şərq ölkələrinə baxmaq məcburiyyətində qalacaq. Yəni, geosiyasi vəziyyət Ukraynanın bu ölkələr qrupunda yerinin formalaşması üçün şərait yarada bilər.
